Katyń

Zbrodnia katyńska, masowy mord popełniony wiosną 1940 na kilku tysiącach polskich oficerów w Katyniu pod Smoleńskiem. W wyniku – agresji Związku Radzieckiego na Polskę 17 IX 1939 do niewoli radzieckiej dostało się około 250 tys. polskich żołnierzy, w tym około 15 tys. oficerów służby czynnej i rezerwy (wśród nich wielu urzędników), lekarzy, pracowników, inżynierów, nauczycieli, ludzi nauki i kultury. Początkowo umieszczono ich w licznych obozach tymczasowych i w ośmiu rozdzielczych, których organizacją zajęły się radzieckie władze bezpieczeństwa. W październiku 1939 większość oficerów zgromadzono w obozach w Kozielsku pod Kaługą (ok.5 tyś w tym czterech generałów, jeden admirał oraz 500 oficerów wyższych stopni) i w Starobielsku pod Charkowem (ok. 4 tyś w tym ośmiu generałów, ok. 400 oficerów wyższych stopni). Natomiast w Ostaszkowie, na wyspie na jeziorze Seliger, zgromadzono głównie policjantów, służbę więzienną i kilkuset oficerów (w sumie ok. 6 tys.). Szeregowców i podoficerów trzymano w licznych odrębnych obozach i wykorzystywano jako siłę roboczą. Pewną liczbę jeńców urodzonych na terenach okupowanych przez Niemcy władze radzieckie wymieniły z władzami niemieckimi na osoby pochodzące z terenów zajętych przez Armię Czerwoną. 5 III. 1940 Biuro Polityczne KC Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) pod przewodem Stalina zatwierdziło wniosek Ł. Berii w sprawie rozstrzelania ok. 15 tys. jeńców z tych obozów oraz ponad 7 tys. więźniów (w większości Polaków, którym zarzucono przynależność do organizacji powstańczych) przebywających w radzieckich więzieniach na zachodniej Białorusi i na Ukrainie. Od początku kwietnia kolejne grupy jeńców były wywożone z obozów w nieznanym kierunku. Tylko nieliczni (448 osób) znaleźli się w obozie Pawliszczew Bor, a potem w Griazowcu pod Wołogdą. Transporty jeńców z obozu w Kozielsku były kierowane do stacji Gniezdowo na zachód od Smoleńska, i tam ich ślad ginął.

Po podpisaniu w lecie 1941 polsko-radzieckiego układu, w związku z tworzeniem Armii Polskiej w ZSRR, jej przedstawiciele rozpoczęli poszukiwania oficerów, o których wiedziano, że byli w tych obozach. Władze radzieckie udzielały jednak wymijających odpowiedzi na temat losów poszukiwanych oficerów. 13 IV 1943 r. Niemcy ogłosili komunikat, że w lesie nazywanym Kozie Góry pod Katyniem odkryto masowe groby polskich oficerów. Strona radziecka natychmiast oświadczyła, iż jest to hitlerowska prowokacja i chęć przerzucania na Związek Radziecki odpowiedzialności za zbrodnię popełnianą za hitlerowców. Niemiecki Czerwony Krzyż zwrócił się do Miedzy narodowego Czerwonego Krzyża w Genewie z prośbą o wysłanie delegacji, która zbadałaby sprawę na miejscu. Podobny wniosek zgłosił też Rząd Rzeczypospolitej Polskiej (RP) na wychodźtwie. Władze radzieckie wykorzystały to jako pretekst do zerwania stosunków z Rządem RP (25 IV 1943r.). W tym samym czasie udzieliły oficjalnego poparcia inicjatywie utworzenia – Związku Patriotów Polskich. Strona niemiecka przystąpiła do ekshumacji zwłok, w obecności między innymi przedstawicieli Polskiego Czerwonego Krzyża. W ośmiu grobach znajdowało się około. 4300 ciał z reguły z postrzałami w tył głowy. Propaganda niemiecka natomiast ciągle informowała o 10 – 12 tys. pomordowanych oficerów. Po wyzwoleniu okolic Smoleńska przez Armię Czerwoną władze radzieckie powołały własną komisję, która stwierdziła, że w masowych grobach w Katyniu znajdują się zwłoki około 11 tys. pomordowanych Polaków, a egzekucji dokonali jesienią 1941 r. jakoby hitlerowcy. Te stwierdzenia nie przekonały opinii publicznej. Dopiero w kwietniu 1990 r. władze radzieckie zdecydowały się przyznać, iż mordu w lesie katyńskim dokonały wiosną 1940 radzieckie oddziały specjalne.

W Katyniu zginęli jeńcy pochodzący z obozu w Kozielsku, natomiast eksterminacji jeńców z obozu w Starobielsku dokonano w pobliżu Charkowa, a jeńców z Ostaszkowa w pobliżu Tweru.