Motywy biblijne i ich funkcja

Biblia jest obok dorobku antyku, jednym z dwu najważniejszych źródeł naszej kultury, z niej wyrasta światopogląd, system wartości i ocen, bogactwo literatury i sztuki. Biblia jest autorytetem religijnym, wyjaśnia stworzenie świata, opisuje też jego koniec w zgodzie z wiarą swoich wyznawców. Lecz oprócz tego jest Księgą Świętą dla części ludzkości, jest też wybitnym dziełem powstającym przez wieki. Nie może być obojętna dla wyznawców innej religii, ponieważ zawiera uniwersalny, ogólnoludzki kodeks moralny (Dziesięć Przykazań Bożych). Dekalog nie jest jedynym punktem Biblii, w którym odbiorca jest postawiony wobec zagadnień etyki, często są tam problemy dyskusyjne, sporne. Biblia jest magazynem, z którego czerpią pisarze, malarze, rzeźbiarze, poeci, muzycy - wszyscy artyści wszystkich gałęzi. Dlatego ten kto nie zna Biblii, nie zrozumie większości dzieł naszej cywilizacji. Może nie pojąć nawet zwykłej mowy, bo wiele frazeologizmów pochodzi właśnie z tego dzieła. I nade wszystko Biblia jest wielką opowieścią o człowieku, o jego pierwszych, archetypowych uczuciach, o złożoności natury ludzkiej, o jego namiętnościach. Pokazuje ludzki błąd i ludzką znakomitość. Najbardziej ludzkie lęki i postawy przedstawia i tłumaczy. Na najtrudniejsze pytania te o powstaniu świata, o Boga, o śmierć, o prawdę - daje odpowiedzi, często metaforycznie. Biblia dla znawcy literatury jest dziełem, które obfituje w partie o urodzie języka, choć są w niej fragmenty nieliterackie. Jest też zbiorem wielu gatunków literackich, udoskonalonych przez wieki. Jest także zapisem historii - obyczajów, zdarzeń oraz materiałem badań i przedmiotem dysput dla pokoleń teologów i filozofów. Na koniec jest też wyzwaniem dla reżyserów filmowych, chętnie powracających do biblijnych motywów po to, by odtworzyć je na ekranie lub wykreować własne interpretacje (słynne filmy jak "Mojżesz", "Chrystus", czy Kiślowskiego "Dekalog").

Twórcy różnych epok chętnie sięgali do tradycji biblijnej wykorzystując w swych dziełach pradawne symbole i postacie. Najczęściej wykorzystywanym motywem jest motyw Apokalipsy. Obecność tego motywu potęguje katastroficzną wymowę dzieła, obrazuje totalne zniszczenie, chaos, klęskę doczesnego świata i jego odrodzenie, upadek ludzkości i walkę dobra ze złem. Najbardziej znanym symbolem Apokalipsy są: siedem pieczęci, siedem trąb, bestia-Antychryst oraz cztery zwierzęta (lew, orzeł, wół i zwierzę o ludzkiej twarzy). Motyw Apokalipsy chciałabym przedstawić na przykładzie "Dies irae" Jana Kasprowicza oraz Czesława Miłosza "Walc".

"Dies irae" czyli dzień gniewu, nawiązuje do Apokalipsy św. Jana. Tematem jest sąd ostateczny i koniec świata. Tytuł utworu zaczerpnął poeta ze średniowiecznego hymnu, który został napisany na przełomie XII/XIII wieku, najprawdopodobniej przez Tomasza Celano. Już pierwsza strofa utworu przynosi wizję dnia, w którym rozpęta się gniew boży: "Trąba dziwny dźwięk rozsieje, ogień skrzepnie, blask ściemnieje, w proch powrócą światów dzieje". Grozę sytuacji podkreślają także inne symbole biblijne: "głowa owinięta cierniową koroną" - symbolizuje męczeństwo Chrystusa z miłości do ludzi, czy "jasnowłosa Ewa wygnana z raju na wieczysty czas" - ucieleśnia grzechy ludzkie. Obraz końca świata napawa grozą, jest przerażający: ziemia się rozpada, drzewa "padają strzaskane", wypełzają węże, jaszczurki, żmije, rzeki i morza spływają krwią, z ziemi wyrastają miliardy krzyży "… i rosną i rosną w jakiś dziwny las". Przemierzające świat pochody ludzi, z powodu swoich grzechów zostają odrzucone od bram niebios, skazane na zatracenie i zagładę. Odpowiedzialnością za zło tego świata, nędzę i ból człowieka poeta obarcza Boga. Jego zdaniem Stwórca jest obojętny na los świata i ludzi. Kasprowicz pyta: czy człowiek może być odpowiedzialny za zło, które go otacza? Przecież zło także stworzył Bóg. Pojawia się więc pytanie o winę człowieka, o odpowiedzialności za grzech, który jest nieodłącznym elementem ludzkiej egzystencji. Obrazy końca świata w hymnie są charakterystyczne dla katastrofizmu, zjawiska wynikającego z przekonania o kryzysie wszelkich wartości, o nadchodzącym zmierzchu cywilizacji.

W wierszu "Walc" Czesława Miłosza podane są dwie daty: "Warszawa, 1942" oraz "rok dziewięćset dziesiąty". Miłosz urodził się w 1911, natomiast rok 1910 to rok jego poczęcia. Główną bohaterką wiersza jest kobieta, która nosi w swoim łonie poetę. Obraz z sceny balowej ukazany jest z perspektywy osoby tańczącej. Każdy obrót to ukazanie jednego obrazu rzeczywistości. Masa świeczników, dźwięk walca, kwiaty, panowie we frakach, panie w sukniach balowych, długie rękawiczki, szelest jedwabi, pióra, perły. Jest to bal sylwestrowy: "już biją zegary, lat cicho w klepsydrach przesącza się piach". Od momentu pojawienia się daty następuje zmiana. Nastrój wiersza ulega zmianie. Pojawiają się elementy grozy związane z przyszłością. Od tego momentu wiersz staje się proroczy (profetyczny), jest pesymistycznym proroctwem dwóch wojen. Nadchodzi nowa apokalipsa, przyjdzie czas gniewu, czas agresji: "krzakiem ognistym śmierć stanie we drzwiach", nastąpi czas dopełnienia, śmierci. Jednak to też czas narodzin poety. Szepcze on w ucho kobiety: "no patrz". A ona nie wie czy to jej płacz czy walc tak śpiewa. Poeta każe jej stanąć przy oknie. Matka patrzy i widzi zupełnie inny świat: lodowe pole, dni polarne, Syberia, tłumy zesłańców, skazanych. Matka widzi to co nastąpi za 32 lata (zupełnie tak samo przedstawiona Syberia jak w Ustępie III części "Dziadów"), śnieg poplamiony krwią, zakrzepłe ciała, niewolniczy pochód, błysk bata. I nagle w pochodzie matka dostrzega swojego syna, idzie