Antarktyda

Antarktyda jest siódmym kontynentem naszego globu. Mimo, że jej istnienia domyślali się już starożytni grecy, została ona odkryta dopiero w połowie ubiegłego stulecia. Nazwa Antarktyda pochodzi prawdopodobnie od greckiego słowa Antarktos lub Antarktikos.

Powierzchnia Antarktydy wynosi około 14 mln km2. Zajmuje ona centralną część Antarktyki, obejmującą rozległe obszary wodne i lądowe, położone wokół Bieguna Południowego naszego globu (na Antarktydzie znajduje się jeszcze 5 innych biegunów). Powierzchnia Antarktyki liczy około 50 mln km2. Granicę Antarktyki stanowi konwergencja antarktyczna, która przebiega przez południowe akweny Oceanów: Atlantyckiego, Indyjskiego i Spokojnego.
Kontynent antarktyczny oddalony jest od pozostałych i osamotniony w przestworzach Oceanu Lodowatego. Od Ameryki Południowej dzieli go 1300 km, od Nowej Zelandii 2200 km, od Australii 2250 km, a od Południowej Afryki 3600 km.
Antarktyda jest kontynentem wyizolowanym nie tylko geograficznie, ale również atmosferycznie - pamujący tu klimat należy do najsurowszych na Ziemi. Temperatury w okresie najcieplejszym (styczeń) wynoszą od -10oC do -35oC, natomiast w najzimniejszym miesiącu jakim jest lipiec temperatura spada średnio do -72 oC. Najniższa zanotowana temperatura wyniosła -89oC. Na Antarktydzie nieustanie wieją bardzo silne wiatry i huragany dochodzące nawet do 324 km/godz.

Prawie 98 % powierzchni kontynentu antarktycznego jest pokryta lądolodem, o średniej grubości 2500 metrów, a więc tylko 2% jego powierzchni zajmują obszary wolne od lodu. Są to wznoszące się ponad czaszą lądolodu najwyższe partie gór, lub małe skrawki lądu nie pokryte lodem, nazywane niekiedy oazami lub oazami ciepła.

Objętość lodów antarktycznych szacuje się na 28 milionów metrów sześciennych. Jest to największa rezerwa słodkiej wody, jaką dysponuje nasza planeta. Gdyby stopić lody Antarktyki poziom wody na ziemi podniósłby się o 70 metrów!

Średnia wysokość Antarktydy wynosi około 2000 m npm co czyni ją najwyższym kontynentem świata. Szczyt Mount Vinson sięga 5140 m npm i przewyższa nieco Mount Blanc.

Roślinność Antarktydy jest bardzo uboga. Z wyjątkiem trzech gatunków traw i jednego gatunku z rodziny goździkowatych są to głównie rośliny zarodnikowe a przede wszystkim mszaki, porosty i glony. Rosną one rzadkimi kępkami na osłoniętych wybrzeżach skalnych w oazach ciepła.
Uboga roślinność kontynentu powoduj, że Antarktyda pozbawiona jest praktycznie fauny lądowej. Stanowią ją jedynie nieliczne bezkręgowce takie jak nicienie czy wrotki. Mimo to na Antarktydzie spotkać można olbrzymie zgrupowania ptaków morskich i fok, tworzących olbrzymie kolonie lęgowe. Czerpią one pożywienie z morza głównie kryl i ryby.
Na ogromnym obszarze Antarktyki, prócz Antarktydy, znajdują się liczne, różnej wielkości wyspy i archipelagi wysp, np. Szetlandy Południowe, Orkady Południowe, Sandwich Południowy, Bouveta, Heard, Kerguelena, Bellany, Scotta i Piotra I.

Dzisiejszy status polityczno-prawny reguluje Traktat Antarktyczny podpisany 1 grudnia 1959 roku. Antarktyda jest jedynym kontynentem, na którym człowiek osiedla się w sposób kontrolowany i odpowiedzialny, tworząc warunki działalności pokojowej do której ma prawo: eksploracji, badań, sportu, zdrowia, turystyki.

POWSTANIE I EWOLUCJA

Może wydawać się to niezrozumiałe, lecz przeszłość geologiczną Antarktydy trudno jest poznać bez uwzględnienia historii geologicznej bardzo dziś odległych od niej kontynentów Afryki, Australii, subkontynentu Indii oraz jedynego bliżej położonego kontynentu Ameryki Południowej.

Otóż przed dziesiątkami milionów lat, poszczególne kontynenty w dzisiejszym kształcie nie istniały na kuli ziemskiej. Na północy istniał superkontynent Laurazja a na południu superkontynent Gondwana. Około 160-140 mln lat temu, w okresie jurajskim, doszło do pęknięcia tego kontynentu. Znacznie później, na skutek dryfu trwającego dziesiątki milionów lat, kontynenty te odsunęły się od siebie.

Dziś tarcza krystaliczna Antarktydy Wschodniej oraz przykrywające ją warstwy skał osadowych mają swoje odpowiedniki w Australii, Indiach, Afryce Południowej i Ameryce Południowej. Tarczę krystaliczną budują zdeformowane i zmetamorfizowane skały prekambryjskie. W późniejszych okresach, w warunkach lądowych, odkładały się osady klastyczne, pustynne i półpustynne, lecz występują tu również pokłady węgla z okresu permskiego ery paleozoicznnej.

Antarktyda Zachodnia składa się z kilku pasm górskich, które kolejno przyrastały do tarczy Antarktydy Wschodniej podczas ery paleozoicznej oraz na przełomie er mezozoicznej i kenozoicznej.

Niewątpliwie ważny i ciekawy jest problem, od kiedy na Antarktydzie pojawił się lądolód. Badania geologiczne wykazały, że od połowy okresu trzeciorzędowego, tj. od oligocenu (35 - 23 mln lat temu) klimat na Antarktydzie stawał się chłodniejszy. Zaczęły ginąć lasy, a na najwyższych obszarach rozrastały się czasze lodowe. Najprawdopodobniej około 32 - 30 mln lat temu doszło do utworzenia się na Antarktydzie jednolitej czaszy lodowej o największym zasięgu. Wprawdzie później zmieniała ona swe rozmiary, jednak nigdy nie zniknęła z siódmego kontynentu.

KLIMAT
Antarktyda cechuje się najsurowszymi warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej. Zimne, ciężkie masy powitrza, otulające lądolód Antarktydy, powodują istnienie nad kontynentem stałego wyżu barometrycznego. Sprawia on, że mamy tu do czynienia z antycyklonalnym, tj. odśrodkowym układem wiatrów, którego szybkość wzrasta w kierunku wybrzeży. Tu wieją zawsze bardzo silne wiatry i huragany nawet do 90 m/sek, tj. 324 km/godz. Antarktyda jest jednym z najbardziej wietrznych obszarów naszego globu. Tylko nad centralną częścią Antarktydy, w centrum wyżu barometrycznego, przez większą część