Drukuj
Budowa i funkcjonowanie łożyska.
Budowa i funkcjonowanie łożyska
Łożysko to narząd, który pośredniczy między matką a płodem w wymianie metabolicznej i gazowej. Łączy on zarodek ze ścianą macicy. Powstaje z krzewiastej części kosmówki otaczającej jajo płodowe.
Kosmówka to najbardziej zewnętrzna błona płodowa, która powstaje na zewnątrz owodni. Składa się ona z dwóch warstw: zewnętrznej, czyli ektodermalnej, i wewnętrznej, czyli mezodermalnej. Na zewnętrznej powierzchni kosmówki rozwijają się kosmki, czyli uwypuklenia chłonne, które, jak kosmki jelitowe, zwiększają powierzchnie funckjonalną. W części kosmówki zwróconej do błony śluzowej macicy kosmki rozrastają się znacznie i tę właśnie część określa się jako kosmówkę krzaczastą. Pomiędzy kosmówką a owodnią leży omocznia. Jest to woreczek, do którego gromadzone są metabolity zbędne i szkodliwe, powstałe w przemianie materii zarodka. Pełni ona też dodatkowe funkcje ochronne. Obie te błony są silnie ukrwione, a ich naczynia krwionośne kontaktują się z macicą. W części kosmówki zwróconej ku zarodkowi kosmki zanikają. Ta część kosmówki nosi nazwę kosmówki gładkiej.
Łożysko wytwarza się już ok. czwartego tygodnia po zagieżdżeniu się zarodka. Wtedy to serce płodu zaczyna bić i w tym czasie sieć naczyń płodowych w kosmkach jest już rozwinięta, umożliwiając przepływ krwi płodowej przez łożysko. W dalszym rozwoju kosmówka ulega silnemu rozrostowi i od. 12-16 tygodnia przekształca się już do końca w łożysko (placenta). Jego umiejscowienie w macicy uzależnione jest od pierwotnej implantacji jaja płodowego w jamie macicy.
Jeżeli łożysko jest usadowione w dolnych częściach macicy i dochodzi swym brzegiem do jej ujścia wewnętrznego, przykrywa je częściowo albo zupełnie, określa się to jako łożysko przodujące. Zdarza się to raz na 200 ciąż, i stanowi groźne powikłanie dla ciąży i porodu. Stwarza to niebezpieczeństwo wykrwawienia dla matki i płodu. Najważniejszym objawem łożyska przodującego są krwawienia. Postępowanie zależy od ich nasilenia, stopnia przodowania łożyska oraz ogólnego stanu kobiety i płodu. Przy łożysku przodującym zazwyczaj wykonuje się cesarskie cięcie. Dojrzałe łożysko przypomina płaski, okrągły lub owalny, czasem nieregularnego kształtu placek o wymiarach ok. 15 na 20cm, masy ok. 500 gramów.
Łożysko łączy błony płodowe zarodka z naczyniami krwionośnymi macicy. Zapewnia ono wymianę gazów oddechowych (głównie tlen i dwutlenek węgla), ciał odżywczych oraz produktów przemiany materii pomiędzy płodem a matką. Najogólniej wyróżnić można w łożysku część płodową, zwróconą w stronę płodu oraz część matczyną, przylegającą do ściany macicy. Po stronie płodowej znajduje się przyczep sznura pępowinowego, położony centralnie, mimośrodkowo lub na brzegu.
Pępowina to sznur od długości około 60 cm łączący płód z łożyskiem. Przebiegają przez nią dwie tętnice doprowadzające krew z płodu do obszaru łożyskowego i jedna żyła odprowadzająca z łożyska do płodu krew utlenioną, zawierającą substancje odżywcze.
Pod powierzchnią płodową znajduje się tzw. płyta kosmkowa, zbudowana z owodni i grubej warstwy tkanki łącznej, w której przebiegają rozgałęziające się naczynia tętnicze i żylne wychodzące z pępowiny. Owodnia to przestrzeń otaczająca bezpośrednio zarodek, wypełniona wodami płodowymi, które łagodzą wstrząsy oraz pozwalają na swobodne poruszanie się zarodka.
Od płyty kosmkowej odchodzą zasadnicze pnie kosmkowe, z licznymi, różnej długości kosmkami, zaopatrzonymi w siatkę naczyń włosowatych, będących końcówkami naczyń krwionośnych płyty kosmkowej. Przestrzeń między poszczególnymi pniami kosmkowymi zwana jest przestrzenią międzykosmkową i wypełniona jest krwią matki, w której zanurzone są kosmki.
Powierzchnię maciczną łożyska stanowi tzw. płyta podstawna, ściśle zespolona ze ścianą macicy. Na tej powierzchni widoczne są przegrody, dzielące łożysko na tzw. zrazy. Płytę podstawną przebijająliczne naczynia maciczno-łożyskowe, doprowadzające krew
matczyną przez tą płytę do przestrzeni międzykosmkowej.
Za pośrednictwem krwi matki dostarczane są do przestrzeni międzykosmkowej substancje odżywcze, jak białka, aminokwasy, węglowodany, lipidy (tłuszczopodobne związki organiczne), witaminy, woda, hormony, jak również przeciwciała chroniące płód przez pierwsze tygodnie po urodzeniu, a także tlen oraz inne substancje, jak np. środki farmakologiczne i alkohol. Z tego powodu bardzo ważne jest odżywianie się i tryb życia matki. Picie alkoholu czy używanie nieodpowiednich leków może spowodować trwałe uszkodzenie płodu, i w efekcie doprowadzić do upośledzenia dziecka do końca życia.
Z przestrzeni międzykosmkowej substancje te przenikają do naczyń włosowatych kosmka. Stamtąd, poprzez system naczyń żylnych coraz większego kalibru dostają się do żyły pępowinowej, która zaopatruje w nie płód. Tętnicami pępowinowymi doprowadzane są do kosmka produkty przemiany materii płodu, które następnie są przekazane przez przestrzeń międzykosmkową do krążenia matki i wydalone z jej organizmu.
W przypadku ubytków w nabłonku kosmków może dojść do bezpośredniego przenikania do naczyń płodowych składników krwi matki i odwrotnie, co może znaleźć swój wyraz w patologii położniczej.
Może na przykład spowodować chorobę zwaną chorobą hemolityczna noworodków, która ujawnia się w późnym okresie życia płodowego lub we wczesnym okresie noworodkowym jako wynik przedostania się przez łożysko przeciwciał anty-Rh od matki mającej czynnik krwi Rh-ujemny do płodu mającego Rh-dodatni (rzadziej przyczyną jest konflikt w zakresie grup głównych - A,B,O).
Przenikanie substancji następuje m.in. za pomocą dyfuzji czy transportu aktywnego cząstek (przepływ cząsteczek przez tzw. błonę cytoplazmatyczną, odbywający się z udziałem energii dostarczonej przez adenozyno trójfosforan).
Łożysko jest również gruczołem wewnętrznego wydzielania. Wytwarza ono różne hormony, jak gonadotropinę kosmówkową, proestregon - hormon powądujący przekształcanie błony śluzowej macicy w błonę doczesną i maciczną część łożyska, czy też estrogeny - hormony przygotowują wraz z proestrogenami błonę śluzową macicy do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej.
Łożysko stanowi naturalną barierę immunologiczną, dzięki której organizm matki wykazuje wybiórczą tolerancję na antygenowo często obcy organizm płodu.
Łożysko podlega procesom starzenia, upośledzającym jego wydolność funkcjonalną. Polega to na zarastaniu naczyń łożyskowych, odkładaniu się wapnia w kosmkach, stłuszczeniu, zwłóknieniu, dlatego ciąża przenoszona stanowi zagrożenie dla płodu.
Czasem część łożyska za wcześnie odrywa się od ściany macicy. Objawem odklejania się łożyska jest nagły, silny ból, któremu czasem towarzyszy krwawienie. Wystąpienie tych objawów jest sygnałem do natychmiastowej wizyty u lekarza, który zapewne skieruje kobietę do szpitala. Odklejanie się łożyska może zagrażać zarówno życiu matki, jak i dziecka, dlatego zawsze w takich przypadku kobieta musi być pilnie obserwowana w szpitalu.
Jeżeli łożysko odkleja się w niewielkim stopniu, krwawienie będzie podobne do miesiączkowego, może mu towarzyszyć łagodny ból brzucha lub skurcze macicy. Samo leżenie w łóżku, pod obserwacją lekarzy przez kilka dni wystarczy, by krwawienia ustały. Jeśli objawy są silniejsze, do końca ciąży trzeba bezwzględnie leżeć w szpitalu. Lekarz zdecyduje, czy i kiedy wywołać poród lub zakończyć ciążę cesarskim cięciem. Najczęstsze przyczyny odklejania się łożyska to: wiek kobiety (powyżej 35 lat), palenie papierosów, nadciśnienie, wcześniejsze zabiegi przerywania ciąży. Wywołać je może także mocny uraz okolicy brzucha, zwłaszcza jeśli kobieta jest w zaawansowanej ciąży.
Gdy szyjka macicy jest w pełni rozwarta, skurcze macicy i parcie matki przesuwają dziecko w dół przez pochwę na zewnątrz. Potem położna może zrobić matce zastrzyk oksytocyny. Jest to hormon wywołujący silniejsze skurcze macicy i ułatwiający urodzenie łożyska. Zastrzyk ten zazwyczaj podaje się rutynowo, chyba że kobieta decyduje, że chce dłużej poczekać na urodzenie się łożyska.
Tuż przed porodem około 600 cm3 przechodzi w ciągu minuty przez przestrzenie łożyska, które mają ok. 140 cm3 i 11 m2 powierzchni. Zużycie tlenu przez łożysko wynosi 10 cm3 na gram tkanki na minutę, co jest liczbą dwa razy większą od ilości zużywanej przez zarodek.
Po narodzinach dziecko nadal jest połączone pępowiną z łożyskiem znajdującym się jeszcze w macicy i przez nią zaopatrywane w tlen. Położna powinna zacisnąć pępowinę w dwóch miejscach, a potem przeciąć ją na odcinku pomiędzy tymi punktami. Jeśli nie zrobi tego natychmiast po porodzie, umożliwi to dziecku łagodniejsze przejście do samodzielnych oddechów. Szybkie przecięcie pępowiny tuż po porodzie powoduje niedotlenienie noworodka i zmusza go do nagłego zaczerpnięcia tchu; towarzyszy temu pierwszy krzyk, ponieważ nagłe przestawienie się na samodzielne oddychanie jest bolesne.
Po porodzie organizm nadal produkuje oksytocynę, która powoduje skurcze macicy - w sposób naturalny wypychają one łożysko na zewnątrz. Po odklejeniu się łożyska w ścianie macicy pozostaje rana, która kurczy się wraz z obkurczaniem się macicy. Po porodzie krwawienie z tej rany może utrzymywać się od dwóch do sześciu tygodni. W przypadku silnego krwawienia, gorączki, zmiany koloru krwi lub pojawienia się nieprzyjemnego zapachu - należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Takie objawy mogą oznaczać, że po porodzie pozostał w macicy mały kawałek łożyska lub błon płodowych, co wywołało infekcję.
Bibliografia
http://www.wiem.pl
http://www2.gazeta.pl
http://www.libramed.com.pl
Jan Nowicki, "Mała Encyklopedia Medycyny", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1991
Wiesława Gołda, "Biologia dla gimanzjum cz.2", Nowa Era, Warszawa 2001
Claude A. Villee, "Biologia", Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1990
Autor: Antoni Pomianowski
materiał z serwisu http://sciaga.nauka.pl